«Και ανάμεσα στα όσα μπορεί να κάνει η γλώσσα, η αφήγηση είναι εκείνος ο τύπος λόγου που δίνει νόημα και κατεύθυνση συγχρόνως, όπως και συνοχή στον κόσμο, διατάσσοντας τα συμβάντα σε έναν χρονικό άξονα για να κατανείμει τις ιδιότητές τους (αίτιο, αποτέλεσμα), να διαχωρίσει το ουσιώδες από το συγκυριακό και να μετατρέψει το τυχαίο σε αναγκαιότητα». Αυτός είναι ο ορισμός που δίνει για την «αφήγηση» ο Γιοάν Σαπουτό, στο νέο του βιβλίο «Η μεγάλη αφήγηση: εισαγωγή στην ιστορία του καιρού μας» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις σε μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα.
Ο Σαπουτό εκκινεί από την εκκλησιαστική αφήγηση, η οποία εναποθέτει την κατανόηση και την ερμηνεία του παρελθόντος στη Θεία Πρόνοια. Η πίστη στην Πρόνοια δίνει νόημα στα πάντα. Ο συγγραφέας διατρέχει με αναλυτικό και κριτικό τρόπο την αλληλοδιαδοχή των -ισμών, άλλοτε με τη μορφή των κοσμικών θρησκειών (φασισμός, κομμουνισμός, φιλελευθερισμός) και άλλοτε με τη μορφή του «τέλους των μεγάλων αφηγήσεων» (Ζαν Φρανσουά Λιοτάρ) και του μεταμοντερνισμού, στον οποίο ο συγγραφέας είναι κατηγορηματικά αντίθετος.
Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει τον άνθρωπο «μυθοπλαστικό είδος» και, σε διαφοροποίηση από τα υπόλοιπα πρωτεύοντα, αλλά και τον κοντινότερο συγγενή του, έναν «πίθηκο σε αναζήτηση νοήματος», καθώς αυτό που τον ξεχωρίζει είναι αυτά τα μοιραία 300 κυβικά εκατοστά μεγαλύτερου εγκεφάλου από τα πρώτα μας ξαδέλφια. Ο άνθρωπος, ως Homo Sapiens, από το λατινικό sapere, που σημαίνει «γνωρίζω», ερμηνεύει μέσω της γλώσσας και της αφήγησης και έτσι μετατρέπεται σε Homo Interpretans, άνθρωπο που δίνει ερμηνείες.
Ο Σαπουτό στη συνέχεια καταπιάνεται με τις μεγάλες «κοσμικές θρησκείες», οι οποίες επιχείρησαν να δώσουν μια συνεκτική και ολοκληρωμένη εικόνα (κοσμοθεωρία) τόσο για το παρελθόν όσο και για το μέλλον, τοποθετώντας –ανάλογα με την οπτική τους– τον άνθρωπο σε κάποια βαθμίδα της κλίμακας: ο ναζισμός έβαλε στην κορυφή τον Αριο, θεωρώντας τους υπόλοιπους «υπανθρώπους», άξιους ακόμα και να εξοντωθούν, ενώ ο σοσιαλισμός δίνει μια απόχρωση μεσσιανισμού και χιλιασμού, παραπέμποντας σε κάποιο μακρινό μέλλον της κομμουνιστικής κοινωνίας.
Ο Ρεϊμόν Αρόν τον Ιούλιο του 1944 δημοσιεύει ένα άρθρο με τίτλο «Το μέλλον των κοσμικών θρησκειών», όπου τονίζει: «Τα πλήθη που επευφημούν τους ψευδοπροφήτες, φανερώνουν την ένταση των πόθων που ανεβαίνουν προς έναν κενό ουρανό. Οπως λέει ο Μπερνανός, η τραγωδία δεν είναι ότι ο Χίτλερ παριστάνει τον Θεό ή περνιέται για Θεός, αλλά ότι υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι αρκετά απελπισμένοι για να τον πιστέψουν».
Στη συνέχεια ο Σαπουτό μάς λέει ότι η μοιρολατρία και η σκέψη με όρους πεπρωμένου ή προορισμού είναι καθησυχαστική, γιατί έτσι μπορούμε «να βρούμε καταφύγιο ή στήριγμα σε αυτή την ιδέα. Η ιδέα, αντίθετα, της ελευθερίας μας, άρα και της ευθύνης μας, είναι αγχωτική».
Για τον κομμουνισμό ο συγγραφέας μάς λέει ότι έχει αρκετές συγγένειες με τον χριστιανισμό, καθώς γεφυρώνει μια άθλια ζωή (μια κοιλάδα των δακρύων) με την ισότητα, τη δικαιοσύνη και την αγάπη. Ερμηνεύει δε το γεγονός της επανάστασης του 1917 στη Ρωσία ως το μόνο καλό νέο μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, το οποίο συμφιλίωσε την Ιστορία με την ελπίδα: έτσι μας λέει ότι εξηγείται το γιατί ο Στάλιν παρά τη θηριώδη καταστολή λατρεύτηκε ως ο θριαμβευτής επί του ναζισμού.
Το αφηγηματικό στοιχείο είναι, έτσι, αναπόσπαστα δεμένο με τις ζωές μας, με ό,τι ζήσαμε ή δεν ζήσαμε, με όλες τις πιθανές δυνατότητες που ανοίχτηκαν σαν βεντάλια μπροστά μας, ασχέτως εάν τις εκμεταλλευτήκαμε ή όχι, ανεξαρτήτως του πόσες απ’ αυτές μπορέσαμε να υλοποιήσουμε στο πεπερασμένο διάστημα της ύπαρξής μας. Ο Σαπουτό τονίζει ότι βασικό υλικό της αφήγησης του ιστορικού είναι η ενσυναίσθηση, δηλαδή η ικανότητα «να προσεγγίζουμε τον άλλο, τον ψυχισμό του και την ιστορία του… αλλά και που μας επιτρέπει να ζούμε με τον άλλο».
https://www.efsyn.gr/stiles/ypografoyn/418370_se-anazitisi-noimatos-kai-ermineias
Leave a Reply