Το Δουργούτι ήταν ανταρτούπολη μέσα στην πόλη και έως σήμερα μένει άγνωστος ακόμη ο αριθμός όσων εκτελέστηκαν ή εξαφανίστηκαν στα στρατόπεδα της Γερμανίας.
Ακόμα και η ονομασία έρχεται από τα βάθη της Ιστορίας: Ο Κώστας Μπίρης θεωρεί ότι η περιοχή αυτή, που γεωγραφικά ξεκινούσε από εκεί που τώρα βρίσκονται το ξενοδοχείο Intercontinental και τα κτίρια του Ιδρύματος Ωνάση και της Εθνικής Ασφαλιστικής στη λεωφόρο Συγγρού και προς τα ανατολικά πολύ (κοντά στο Θέατρο του Νέου Κόσμου), ανήκε σε έναν Αθηναίο κτηματία, τον Δουρούτη ή Δουργούτη. Ο Αθανάσιος Δουρούτης ήταν ο ιδρυτής του εργοστασίου επεξεργασίας μεταξιού στα χρόνια του Οθωνα, στο οποίο οφείλει το όνομά της και η περιοχή του Μεταξουργείου. Αλλη μία εκδοχή είναι πως το όνομα ή είναι παραφθορά του Ντομούζ Νταμέ («σπίτι των γουρουνιών», από τα χοιροτροφεία της περιοχής) ή προέρχεται από κάποιον Ντουργούτ Αγά που κατείχε μεγάλο μέρος της περιοχής.
Απ’ όπου κι αν προέρχεται το όνομα, η ιστορία αυτής της συνοικίας στο κέντρο της Αθήνας, του Δουργουτίου, παραμένει άγνωστη έως και σήμερα, όπως τόσες άλλες. Ας προσπαθήσουμε να το κάνουμε εικόνα: Κατ’ αρχάς, υπήρχε ακόμη αμπάζωτος ο Ιλισός. Γύρω του χωράφια, ζώα οικόσιτα και μια παραγκούπολη (εσωτερικές τουαλέτες εμφανίστηκαν στην περιοχή μετά το 1934) αρχικά από Αρμένιους, που έφτασαν πρώτοι το 1914, και αργότερα από Μικρασιάτες πρόσφυγες. Χαρακτηριστικό είναι πως το σημερινό ξενοδοχείο Ιntercontinental χτίστηκε στη θέση όπου δεκαετίες πριν λειτουργούσε εργοστάσιο ελαστικών (ΕΘΕΛ): εκεί συγκέντρωσαν και εκτέλεσαν άνδρες του Δουργουτίου κατά το ομώνυμο αιματηρό μπλόκο το καλοκαίρι του 1944 (9 Αυγούστου 1944).
Γέννημα-θρέμμα της περιοχής, ο συγγραφέας Παντελής Αραπίνης αποφάσισε να μας συστήσει την περιοχή του. Ετσι, από τις εξαιρετικές εκδόσεις Ιδιομορφή (με έδρα τη Σπάρτη), κυκλοφόρησε πριν από λίγες εβδομάδες το βιβλίο: «Το Δουργούτι των προσφύγων. «Η πόλη των παρτιζάνων». Το πρόσωπο μιας χαμένης πολιτείας». Ο συγγραφέας είναι απόγονος προσφυγικής οικογένειας από τη Σμύρνη, μεγάλωσε με τις αφηγήσεις των γονέων και των γειτόνων του για τον ξεχωριστό ρόλο του πληθυσμού του συνοικισμού στην Κατοχή, στη Μάχη της Αθήνας, καθώς και για τη μετακατοχική-εμφυλιακή περίοδο. Ισως για όλα να «φταίει» η μητέρα του, η οποία τον έστελνε επισταμένως να κουρεύεται στο κουρείο του Μελέτη Θωμαΐδη: εκεί λάμβανε μέρος στη σχεδόν ιεροτελεστική ανάγνωση της εφημερίδας «Αυγή» που πραγματοποιούσαν καθημερινά ο Μελέτης μαζί με τον Κλεάνθη τον «κομμουνιστή», σχολιάζοντας την πολιτική επικαιρότητα, σαν έκλεινε το κουρείο για μεσημέρι. Αυτό το «κρυφό σχολειό» ενισχυόταν από την καθημερινή επίσκεψη του συγγραφέα στο περίπτερο του κυρ Νίκου, όπου είχε την ευκαιρία να παρακολουθεί επί ώρες τις πολιτικές συζητήσεις του περιπτερά με κάθε γνωστό ή άγνωστο διερχόμενο. Αναπόφευκτα, οι επίσης καθημερινές συζητήσεις οι οποίες αντιστοιχούσαν σε μελέτες με τον ξάδελφό του Κώστα Κοροντζή, γιο του Τζίμη Κοροντζή του ομώνυμου εκδοτικού οίκου (ο οποίος είχε δραστηριοποιηθεί από το 1945 και έκτοτε έχει διαγράψει μια πολύχρονη πορεία, προσφέροντας πολλά στα εκδοτικά πράγματα της χώρας), έπαιξαν τον δικό τους ρόλο, καθώς ο ξάδελφος αυτός ήταν που μύησε τον συγγραφέα στη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη. Ωστόσο, από εκείνα τα μαθητικά χρόνια παρέμενε ως ανοιχτό ερώτημα στη σκέψη του συγγραφέα τι πραγματικά συνέβη στο Μπλόκο του Δουργουτίου.
Δύο μήνες πριν από την απελευθέρωση της Αθήνας, οι Γερμανοί κατακτητές περικύκλωσαν αιφνιδιαστικά τρεις συνοικίες της Αθήνας: το Δουργούτι (σημερινός Νέος Κόσμος), το Κατσιπόδι (σημερινή Δάφνη) και τον Φάρο (περιοχή της Νέας Σμύρνης). Ειδικά στο Δουργούτι, η συνοχή των κατοίκων είχε κάνει αδιάβατο τον συνοικισμό στους κατακτητές, ωστόσο εκείνη την απευκταία μέρα οι Γερμανοί ζήτησαν να συγκεντρωθεί όλος ο ανδρικός πληθυσμός και με συνοπτικές διαδικασίες εκτέλεσαν επιτόπου δεκάδες (άνω των 150) με την κατηγορία της συμμετοχής σε αντιστασιακές δράσεις, ενώ πολλοί άλλοι οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και στη συνέχεια σε τάγματα εργασίας στη Γερμανία. Η περιοχή ήταν ανταρτούπολη μέσα στην πόλη και έως σήμερα μένει άγνωστος ακόμη ο αριθμός όσων εκτελέστηκαν ή εξαφανίστηκαν στα στρατόπεδα της Γερμανίας. Οι εκτελέσεις έδρασαν καταλυτικά όχι στη μείωση αλλά την αύξηση των αντάρτικων δυνάμεων στη συνοικία. Κατά τα Δεκεμβριανά, με πενιχρά μέσα οι κάτοικοι θα οχυρωθούν πίσω από τις πρώτες πολυκατοικίες της περιοχής, για να εμποδίσουν τη διέλευση των αγγλικών δυνάμεων από τη γέφυρα του Ιλισού στου Μακρυγιάννη.
Η διακαής επιθυμία του συγγραφέα να διαλευκάνει την υπόθεση του Μπλόκου δεν ικανοποιήθηκε ούτε όταν μετά το πέρας των πανεπιστημιακών του σπουδών προσέγγισε μέσω του ΚΚΕ αρκετούς από τους πρωταγωνιστές εκείνης της εποχής, προσπαθώντας να καταγράψει τις προφορικές μαρτυρίες τους. Ωστόσο, κατάφερε και γνώρισε τον τελευταίο ΕΛΑΣίτη του Δουργουτίου, τον Βαγγέλη Ντερμιτζόγου, με αποτέλεσμα η μελέτη να συνεχίσει. Το βιβλίο βέβαια δεν περιορίζεται στην εξιστόρηση γεγονότων, την καταγραφή προσωπικών μαρτυριών και την παρουσίαση τεκμηρίων που αφορούν αποκλειστικά την ιστορία του συνοικισμού και την ηρωική στάση των κατοίκων του κατά τη διάρκεια της Κατοχής, της Αντίστασης, του Εμφυλίου κ.λπ. (όλα αυτά περιλαμβάνονται στο δεύτερο μέρος της μελέτης, υπό τον τίτλο «Η πόλη των παρτιζάνων»). Παράλληλα ο συγγραφέας παραθέτει βασικά στοιχεία για την ίδρυση και εξέλιξη του συνοικισμού, την πολιτική, κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική πορεία των κατοίκων του, στοιχεία τα οποία συνοδεύονται από πλούσιο οπτικό και τεκμηριωτικό υλικό.
Το τρίτο μέρος της μελέτης υπό τον τίτλο «Το Δουργούτι που χάθηκε», όπως και τα δύο πρώτα, παρουσιάζει πλήθος αναφορών σε πρόσωπα, γεγονότα και καταστάσεις, στο πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο και την εξέλιξή του, πλαισιωμένα με πλούσιο υλικό, όπως φωτογραφίες, προσωπικές μαρτυρίες και έγγραφα. Ξεχωριστή αναφορά αξίζει να γίνει στην παρουσίαση στοιχείων για την ταινία του Νίκου Κούνδουρου «Μαγική πόλις» (1955) και την καταγραφή του συνοικισμού σε αυτήν, καθώς εκεί γυρίστηκε το σπουδαίο αυτό φιλμ.
♦ Το βιβλίο θα παρουσιαστεί από τους καθηγητές Ιστορίας Γιώργο Μαργαρίτη και Προκόπη Παπαστράτη στις:
● 22/1, Δευτέρα, στις 19.00, στη Λέσχη Φιλίας Ν. Κόσμου «Η ανάληψη του Κυρίου» (Χελντράιχ 15, τηλ. 2109240403, Ν. Κόσμος)
● 26/1, Παρασκευή, στις 19.00, στην αίθουσα εκδηλώσεων του δημαρχείου Καισαριανής (Βρυούλων και Φιλαδελφείας, Καισαριανή).
https://www.efsyn.gr/nisides/418459_einai-sto-kentro-tis-athinas-ma-posoi-xeroymehttps://ergatiki.gr/article.php?id=28517
Leave a Reply