Στις πολλές και δύσκολες συζητήσεις που έχουν ξεκινήσει από τις αρχές του ΄70 – στη δικτατορία- για τη λεγόμενη σταδιακή ‘φιλελευθεροποίηση’ του καθεστώτος και την αξιοποίηση των ρωγμών ελευθερίας, έχει υπάρξει ένα περίεργο come-back. Μια, ας την πω, εκ των υστέρων αφήγηση της ιστορίας που καθοδηγεί την εξής διήγηση: κάποιες ώριμες και συνετές δυνάμεις του Κέντρου και της Αριστεράς ήθελαν τη φιλελευθεροποίηση και πίστευαν στη θεσμική δυναμική των πραγμάτων, είχαν, ομως δυστυχώς, απέναντί τους τους ‘δημαγωγούς’ (ΠΑΚ, Παπανδρέου) και τους ‘αριστεριστές’ (αριστερό τμήμα του Ρήγα, κάποιες οργανώσεις ΠΑΜ, ομάδες της δυναμικής αντίστασης κλπ) και, έτσι, δεν μπόρεσαν να επηρεάσουν καθοριστικά τις εξελίξεις. Έπειτα ήρθε και η εξέγερση του Πολυτεχνείου, η αυταρχική σκλήρυνση της δικτατορίας και ο Ιωαννίδης και έτσι χάθηκε το στοίχημα για ‘ομαλή, δημοκρατική εξέλιξη’.
Σήμερα – τα τελευταία επτά χρόνια ιδίως- αυτή είναι μια ψυχωφέλιμη διήγηση που αρέσει ιδιαίτερα στα κοινά του κεντροδεξιού χώρου και σε όσους πρώην αριστερούς έχουν πειστεί ότι το μέλλον είναι ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Κατασκευάζοντας τελείως εκτός συνθηκών και κλίματος, ένα αναδρομικό αντι-λαϊκιστικό και αντι-εξτρεμιστικό αφήγημα, επιμελούνται μια φανταστική πιθανότητα εξελικτικών προσαρμογών με όρους ψυχραιμίας και ‘αμοιβαίων συμβιβασμών’. Σαν να μην είχε υπάρξει η οργανωμένη, βάρβαρη κρατική βία και ιδεολογική και πολιτική ασφυξία, παρά τα πολιτισμικά παράθυρα μιας κοινωνίας που έβρισκε φυσικά τρόπους να διαβάσει, να τραγουδήσει, να ερωτευτεί και να διασκεδάσει (άλλωστε η δικτατορία ήταν αυταρχικό καθεστώς όχι ολοκληρωτικό σύστημα, άφηνε δηλαδή αρκετές ‘αρνητικές ελευθερίες’, και σχετικά ανενόχλητη την πρωτοκαταναλωτική κοινωνία των ιδιωτών όπως και μια ορισμένη σφαίρα πολιτισμικής έκφρασης. Αυτό είναι πασίγνωστο από χρόνια).
Μιας και είναι λοιπόν η επέτειος, σκέφτηκα πως μια εξαιρετική φωνή αποστομωτικής απάντησης ανήκει και σε έναν σεβάσμιο καθηγητή της Νομικής, γεννημένο το μακρινότατο 1903. Άγγιζε επομένως τα εβδομήντα όταν αλληλογραφούσε με το Κεντρικό Συμβούλιο και τον ηγέτη της Δημοκρατικής Άμυνας στον εξωτερικό, τον Γιώργο Μυλωνά. Αναφέρομαι βέβαια στον Φαίδωνα Βεγλερή. Τον «Αλέξη» (ψευδώνυμο) της Δημοκρατικής Άμυνας που επικοινωνεί με τον Θόδωρο (Μιχάλη Παπαγιαννάκη), τον Νότιο (Γιώργο Μυλωνά), τον Βόρειο (Αστέρη Στάγκο), τον Φοίβο (Σπύρο Μερκούρη) και τους άλλους (κάποια ψευδώνυμα αλλάζουν από το 1970 ως το 1974).
Όπως και με άλλους – πολύ νεότερους όμως- είναι εκπληκτική η διανοητική και προφανώς σωματική ενέργεια του ανθρώπου αυτού έτσι όπως αποτυπώνεται στα γράμματα και στα σημειώματά του. Ο Βεγλερής λοιπόν παρεμβαίνει – το 1972/3- για να αμφισβητήσει τόσο επιστημονικά και από την άποψη του ‘συντάγματος’ όσο και πολιτικά-ηθικά την άποψη περί ‘φιλελευθεροποίησης’. Όπως και οι περισσότεροι της Δημοκρατικής Άμυνας και ο ίδιος ο Γεώργιος Μυλωνάς. Όπως φυσικά έκανε ο Άγγελος Ελεφάντης και ένα σημαντικό μέρος του ΚΚΕ εσωτερικού και του ΠΑΜ. Αλλά, ας πούμε, ο Ελεφάντης ηταν κομμουνιστής, εδώ μιλάμε για άλλα προφίλ, διαδρομές, πνευματικές αναφορές. Άνθρωποι θεσμικοί, χορτασμένοι επαγγελματικά με ευρύτατο κύκλο επαφών στο ανώτερο επίπεδο των προοδευτικών Ευρωπαίων αλλά και στη Βόρεια Αμερική. Αυτό δεν τους εμποδίζει – και τον Βεγλερή με ξεχωριστή ένταση- να καταλαβαίνουν τη δυναμική ιδεών, συναισθημάτων και πολιτικών επίδικων με τρόπο που καμιά σχέση δεν έχει με το κατεψυγμένο, υπερσυντηρητικό ‘Κέντρο’ το οποίο έχει πλαστεί στο μυαλό ορισμένων τα τελευταία χρόνια ως ένας μηχανισμός απώθησης των λαικών, δημοκρατικών και κοινωνικών στιγμών.
Αν πραγματικά διαβάσει κανείς και ασχοληθεί σοβαρά με τα τεκμήρια, τις ιδέες και τη δράση διαφόρων Βεγλερήδων (ανθρώπων σαν τον Γιάγκο Σιώτη στη Γενεύη, τον Σουριαδάκη και άλλους) θα πρέπει να παραδεχτεί ότι ήταν ριζοσπάστες. Σε κάποια ζητήματα έως και αριστεριστές. Ήταν ανοιχτοί, πάντως, και στις άλλες ‘παρέες’ (ή ‘εταιρίες’ όπως ονόμαζαν τις άλλες οργανώσεις της ανεξάρτητης και δυναμικής Αριστεράς). Δεν φοβόταν να λερώσουν τα χέρια τους, να σκεφτούν παράτολμα, να αρνηθούν τα έτοιμα σενάρια κάποιων άλλων κύκλων. Ας πούμε επίσης είναι πολύ σκληρά τα όσα γράφει ο Βεγλερης για τον άκαπνο που προετοίμαζαν ως λύση (‘λύση Καραμανλή’, πολλά από τα γράμματα επιστρέφουν σε αυτό το θέμα). Δεν ισχύει σε καμιά περίπτωση ο γνωστός ισχυρισμός ότι μόνο ο Ανδρέας και κάποιες οργανώσεις της άκρας αριστεράς ήταν δήθεν κατά της ειρηνικής μετεξέλιξης και των προς αξιοποίηση ρωγμών. Ένα εξεγερτικό τόξο μπορούσε να περιλαμβάνει από ανθρώπους της ΕΔΗΝ στο Μόναχο μέχρι το μαοικό ΕΚΚΕ, από την 20η Οκτώβρη μέχρι ανθρώπους της Δημοκρατικης Άμυνας και ακόμα -γνωστότατο αυτό- οργανώσεις με προέλευση δεξιά. Άνθρωποι όπως ο Θεόφιλος (Μπούλης) Φραγκόπουλος παρακολουθούσαν χουντικούς στο Ψυχικό, δεν ήταν απλώς υπογραφές διαμαρτυρίας και φιλολογική αντιπολίτευση.
Από τις φωτογραφίες όπου βρίσκει κανείς όγκο αλληλογραφίας και υλικού (όλο το αρχείο Μυλωνά), επιλέγω εδώ ένα απόσπασμα από επιστολή του Βεγλερή που εξηγεί γιατί δεν μπορεί να υπάρξει αληθινή φιλελευθεροποίηση, το εξώφυλλο σχετικού του δοκιμίου στην γαλλική έκδοση Athens-Presse Libre, το φύλλο με τα ψευδώνυμα. To δοκίμιο αυτό φέρει τον πολύ έξυπνο τίτλο ‘Ελλάδα: οι «νόμοι» της ζούγκλας τους. Και υπότιτλο: περί της συνταγματικής αυταπάτης. Είχα συναντήσει και ένα άλλο γράμμα όπου ο Βεγλερής αναφέρεται με πολλή συγκίνηση στο μεγαλείο των φοιτητών και στο πως ‘αυτά τα παιδιά’ πήραν στην πλάτη τους την τιμή ενός λαού σε αντίθεση με πολλούς άθλιους καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών και τη Σύγκλητο (ο Βεγλερής απολύθηκε ενώ ήταν τακτικός καθηγητής Νομικής και μετά έφυγε στο εξωτερικό). Δεν το ξαναβρήκα όμως, οπότε δεν έχω και φωτογραφία του αντίστοιχου αποσπάσματος που δείχνει τι σημαίνει δάσκαλος και μαχητικότητα, απέναντι σε αυτό που έβλεπε ως μια σύναξη ‘δολοφόνων, βασανιστών και παλιανθρώπων’ που όμοιά της δεν είχε ξαναζήσει η Ελλάδα. Ας σημειωθεί μόνο πως ο Φαίδων Βεγλερής είχε πάει ήδη εξορία στα χρόνια του Μεταξά.
Νικόλας Σεβαστάκης
Leave a Reply