https://www.news247.gr/gnomes/o-defteros-pagkosmios-polemos-simera/Αντώνης Λιάκος
Καθώς προσεγγίζει η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου 1940, αυτό είναι το πρώτο μέρος του άρθρου που αφορά το ερώτημα: Εξακολουθεί ο Β’ΠΠ να λειτουργεί ως κοινός ορίζοντας πολιτικού (και ηθικού) προσανατολισμού για τη σύγχρονη Ευρώπη; Και ποια είναι τα σημερινά διλήμματα;
Α’ Μέρος: Η θέση του Β’ ΠΠ στη σύγχρονη ιστορική συνείδηση
Η μεταπολεμική ευρωπαϊκή ταυτότητα συγκροτήθηκε, τουλάχιστον στη δυτική Ευρώπη, γύρω από μια σειρά αρνήσεων: ποτέ ξανά φασισμός, ποτέ ξανά πόλεμος μεταξύ ευρωπαϊκών κρατών, ποτέ ξανά γενοκτονία. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση απέκτησε ιδιαίτερη νομιμοποίηση μέσα από αυτή την εμπειρία. Ονομάστηκε μεταπολεμική αντιφασιστική συναίνεση.
Δεν ήταν βέβαια ποτέ τόσο ομοιογενής όσο νομίζουμε.
Στη Γαλλία, αποσιωπήθηκε το Βισύ. Στην Ιταλία, ο αντιφασισμός έγινε θεμέλιο της δημοκρατίας, αλλά οι φασίστες ενσωματώθηκαν στο μεταπολεμικό κράτος. Στην Ομοσπονδιακή Γερμανία, η αναμέτρηση με τον ναζισμό, παρά τη Νυρεμβέργη, δεν υπήρξε άμεση. Απαίτησε χρόνο και ήταν συγκρουσιακή. Το γερμανικό «1968», αυτήν αφορούσε.
Τέλος στην Ελλάδα, οι δοσίλογοι ενσωματώθηκαν, και λόγω του εμφυλίου, στο μεταπολεμικό πλέγμα εξουσίας. Η προσχώρηση της χώρας στη μεταπολεμική αντιφασιστική συναίνεση έγινε στη Μεταπολίτευση και με τη αναγνώριση της Αντίστασης το 1982. Στην ίδια εποχή η Ισπανία και η Πορτογαλία, εγκατέλειψαν τον φρανκισμό και τον σαλαζαρισμό, εκδοχές του ιστορικού φασισμού.
Επομένως, χρειάστηκαν είκοσι με τριάντα χρόνια για να γίνει ο πόλεμος από βιωμένη καταστροφή σε κανονιστικό θεμέλιο της μεταπολεμικής Ευρώπης.
Δυστυχώς, σήμερα αυτή η διαδικασία φαίνεται να αντιστρέφεται. Ο Β’ΠΠ δεν παύει να είναι παρών, αλλά η σημασία του αμφισβητείται. Από κοινό θεμέλιο της ευρωπαϊκής πολιτικής κουλτούρας γίνεται ένα συγκρουσιακό γεγονός.
Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος στην ιστορική συνείδηση
Το παράξενο είναι ότι αν και γνωρίζουμε σήμερα πολλά περισσότερα για τον φασισμό, το Ολοκαύτωμα και τον πόλεμο, αν και η ιστοριογραφία είναι πλουσιότερη και οι θεσμοί μνήμης πολλαπλασιάστηκαν, φαίνεται αδύνατο να συγκροτηθεί μια κοινή πολιτική εκτίμηση, και επομένως συγκλίνοντες προσανατολισμοί.
Β Μέρος: Τα σημερινά διλήμματα
Η μεταπολεμική Ευρώπη οικοδομήθηκε πάνω στην πεποίθηση ότι ο μεγάλος πόλεμος ανήκε στο παρελθόν της. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση ήταν η έμπρακτη απόδειξη. Ωστόσο ο πόλεμος ξαναχτύπησε την ευρωπαϊκή πόρτα. Τόσο στην ανατολική μεθόριό της, όσο και στη Μέση Ανατολή.
Αν το μεταπολεμικό σύνθημα ήταν «Ποτέ ξανά», ποιο νόημα αποκτούσε τώρα με τους δυο πολέμους;
Το πρώτο δίλημμα: Όχι ή ναι στον πόλεμο υπό προϋποθέσεις;
- Ποτέ ξανά πόλεμος, γιατί η ειρήνη είναι υπέρτατο αγαθό;
- Ποτέ ξανά υποταγή στον επιτιθέμενο, ο συμβιβασμός είναι κατευνασμός;
Το δεύτερο δίλημμα: Εθνική ή παγκόσμια η δέσμευση «Ποτέ ξανά»;
- «Ποτέ ξανά» να μην διακινδυνέψουν οι Εβραίοι, όπως στην 7 Οκτωβρίου 2023 από τη Χαμάς;
- Η «Ποτέ ξανά» να μην γίνουν γενοκτονίες και εξανδραποδισμοί πληθυσμών, οπουδήποτε και με οποιαδήποτε δικαιολογία;
Μήπως η μνήμη του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, που για δεκαετίες νομιμοποιούσε την αποφυγή του πολέμου, χρησιμοποιείται σήμερα για να νομιμοποιήσει την προετοιμασία για έναν ενδεχόμενο νέο πόλεμο; ‘Η μήπως, το αντίθετο, η εμπειρία του πολέμου μπορεί να προβληθεί εμφατικά ώστε να αποτραπεί νέος πόλεμος;
Ο Β’ΠΠ δεν ήταν μόνο το καταστροφικό γεγονός. Ήταν και μια επανεκκίνηση για μια καινούργια αντίληψη του ευρωπαϊκού αλλά και του παγκόσμιου μέλλοντος. Γι’ αυτό δημιουργήθηκε ο ΟΗΕ και οι διεθνείς θεσμοί.
Η μεταπολεμική δημοκρατία, ο χάρτης των δικαιωμάτων, το κοινωνικό κράτος, η εκπαίδευση για την ειρήνη, συγκροτούσαν τον καινούργιο ορίζοντα προσδοκιών. Πέραν του τί έπρατταν τα κράτη στην πίσω αυλή τους, με αυτές τις διακηρύξεις στόλιζαν την πρόσοψή τους. Με αυτή τη γλώσσα μιλούσαν στους διεθνείς οργανισμούς.
Υπάρχει ακόμη αυτός ο ορίζοντας προσδοκιών σήμερα; Δύσκολα θα απαντούσε κανείς καταφατικά. Δεν ξεχάσαμε τον πόλεμο, αλλά δεν συμφωνούμε πλέον τί σήμαινε για την ιστορία μας, και ποια συμπεράσματα πρέπει να αντλήσουμε για το από δω και πέρα.
Και το εφιαλτικό ερώτημα είναι: μήπως ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος γίνει το παράδειγμα για νέους πολέμους; Ας σκεφτούμε αυτή τη στιγμή τη Γερμανία που επανεξοπλίζεται και τη Ρωσία. Κι οι δυο υπερασπίζονται το δίκιο τους απέναντι στον άλλο, με αναφορές στην εμπειρία και στα διδάγματα του πολέμου.
Το 1945, από ένα διαιρεμένο παρελθόν, η Ευρώπη επιχείρησε να δημιουργήσει ένα κοινό μέλλον. Σήμερα, από ένα εν μέρει κοινό παρελθόν, αναδύονται διαφορετικά και ανταγωνιστικά μέλλοντα. Το «Ποτέ πια πόλεμος» και το «Ποτέ πια υποταγή» δεν είναι απλώς δύο διαφορετικές πολιτικές επιλογές απέναντι στον πόλεμο της Ουκρανίας. Είναι δύο διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους η ιστορική εμπειρία του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου μετατρέπεται σε ηθική επιταγή για το παρόν. Πώς επιδιώκεις την ειρήνη χωρίς να αποδεχθείς την κατάκτηση, και πώς αντιστέκεσαι στην κατάκτηση χωρίς να παγιδευτείς σε έναν πόλεμο χωρίς τέλος;
Με τον ίδιο τρόπο τίθεται και το δίλημμα στο: «Ποτέ πια γενοκτονία». Αφορά μόνο τους Εβραίους ή πρόκειται για μια κατηγορηματική προσταγή που αφορά και τους Παλαιστίνιους, και τους Αφρικανούς, και τους πάντες; Είναι εθνική ή διεθνής δέσμευση;
Η μεταβολή της ιστορικής συνείδησης εξαρτάται από την δυνατότητα να φανταστούμε ένα διαφορετικό μέλλον. Η σημερινή παγίδα όμως συνίσταται στην αδυναμία να φανταστούμε αυτό το μέλλον. Γι αυτό και τα διδάγματα από τον Β’ΠΠ δεν είναι κοινά, επομένως και η θέση του στην σημερινή ευρωπαϊκή συνείδηση δεν είναι ενιαία· γίνεται, εν δυνάμει, ακόμη και διχαστική.
Το παράξενο είναι ότι αν και γνωρίζουμε σήμερα πολλά περισσότερα για τον φασισμό, το Ολοκαύτωμα και τον πόλεμο, αν και η ιστοριογραφία είναι πλουσιότερη και οι θεσμοί μνήμης πολλαπλασιάστηκαν, φαίνεται αδύνατο να συγκροτηθεί ένας κοινός πολιτικός προσανατολισμός.
Το ζήτημα δεν είναι τούτη ή η άλλη ερμηνεία, εκείνη ή η άλλη στρατηγική. Τα διλήμματα δεν είναι στη σκακιέρα.
Είναι η ανοχή και η συγκατάβαση στα κρατικά εγκλήματα, η συλλογική εξαγρίωση και εξαχρείωση των ηθών.
Είδα το φιλμ ΝΑΖΑ. Σε αυτά που λένε στο φακό οι σημερινοί στρατιώτες του Ισραήλ, υπάρχει όλη η επιχειρηματολογία των Ναζί στη Νυρεμβέργη, στη δίκη του Άιχμαν, στις αναλύσεις της Χάνα ‘Αρεντ για την κοινοτοπία του κακού. Ενδεχομένως τα ίδια θα λένε και αυτοί που βομβαρδίζουν τα ουκρανικά νοσοκομεία ή τα ιρανικά σχολεία κοριτσιών.
Η αγριότητα βέβαια δεν έσβησε με το τέλος του πολέμου. Την επομένη του, στην Ελλάδα κρεμούσαν τα κεφάλια των ανταρτών από τους φανοστάτες και τα περιέφεραν στα χωριά με νταούλια. Γιατί οι πόλεμοι εθίζουν στην αγριότητα.
Ωστόσο στις δεκαετίες που πέρασαν από το τέλος του Β’ΠΠ, έγινε μια σε έκταση και βάθος διεθνής και ευρωπαϊκή προσπάθεια να απαλλαγεί η πολιτική από τα φασιστικά χαρακτηριστικά της, να εξημερωθούν και να γίνουν ειρηνικά τα πολιτικά ήθη, να εμπεδωθεί μια κουλτούρα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ογδόντα χρόνια μετά από το τέλος εκείνου του μεγάλου πολέμου, διαπιστώνουμε μια τεράστια παλινδρόμηση.
Ωραία, αλλά πέρα από αυτή τη διαπίστωση; Υπάρχει κάτι που μένει να μάθουμε; Υπάρχει κάτι που μένει να κάνουμε; Όταν, ογδόντα χρόνια μετά από το τέλος εκείνου του μεγάλου πολέμου, η επανεμφάνιση του φασισμού, αλλά και των διλημμάτων που οδήγησαν στον πόλεμο, φαίνονται πάλι ανοιχτά, εκείνο που μπορεί να κάνει κανείς, εξαρτάται από το τι επιδιώκει.
Η κινητοποίηση και η μαζική συμμετοχή στον πόλεμο εναντίον του Άξονα και στα κινήματα Αντίστασης έγιναν στο όνομα μιας δίκαιης και ειρηνικής κοινωνίας. Αυτό να κάνουμε και τώρα.
https://www.news247.gr/gnomes/o-defteros-pagkosmios-polemos-stin-istoriki-sineidisi/